Մարդկության պատմության մեջ կրոնը եղել է և՛ մեծ ներշնչանքի, և՛ լուրջ հակամարտությունների աղբյուր։ Այն մարդկանց տվել է կյանքի իմաստի, բարոյականության, արդարության, զոհաբերության և ուրիշների նկատմամբ պատասխանատվության մասին պատկերացումներ։ Միևնույն ժամանակ կրոնական տարբերությունները երբեմն դարձել են բաժանման, անհանդուրժողականության և նույնիսկ թշնամանքի պատճառ։
Այս հակասությունը բնականաբար հարց է առաջացնում. եթե կրոնի նպատակը մարդուն ավելի բարոյական դարձնելն է և մարդկանց միջև սեր ու միասնություն հաստատելը, ինչո՞ւ այն երբեմն հակառակ արդյունքն է տալիս։
Պատճառներից մեկը կարող է լինել այն, որ ժամանակի ընթացքում մարդիկ սկսում են ավելի շատ կենտրոնանալ տարբերությունների, քան ընդհանուր հիմքերի վրա։
Տարբեր ժողովուրդներ իրենց պատմության ընթացքում ձևավորել են տարբեր կրոնական ծեսեր, սովորույթներ, տոներ, խորհրդանիշներ և լեզու։ Դրանք կապված են եղել նաև տվյալ ժողովրդի մշակույթի, ժամանակաշրջանի և հասարակական պայմանների հետ։
Եթե ուշադրությունը հիմնականում դարձնենք այդ արտաքին տարբերություններին, կարող է թվալ, թե տարբեր կրոնների միջև գրեթե ոչ մի ընդհանուր բան չկա։ Բայց եթե մեկ քայլ ավելի խոր գնանք և հարցնենք՝ ինչպիսի՞ մարդ է յուրաքանչյուր ավանդույթ փորձում ձևավորել, պատկերը փոխվում է։
Սեր, ազնվություն, արդարություն, կարեկցանք, ներողամտություն, առատաձեռնություն, ինքնատիրապետում, ծնողների հանդեպ հարգանք, կարիքավորի նկատմամբ հոգատարություն՝ այս արժեքները տարբեր ձևակերպումներով հանդիպում են բազմաթիվ կրոնական ավանդույթներում։
Արտաքին ձևերը տարբեր են, բայց մարդկային բնավորության մասին շատ հիմնարար գաղափարներ մոտ են միմյանց։
Այս միտքը կարելի է պատկերացնել լամպի և լույսի օրինակով։ Ենթադրենք՝ սենյակում կան տարբեր լամպեր։ Մեկը հին է, մյուսը՝ ժամանակակից։ Մեկը պատրաստված է ապակուց, մյուսը՝ մետաղից։ Դրանց ձևերը, գույները և կառուցվածքը տարբեր են։ Բայց երբ դրանք վառվում են, մարդու համար ամենակարևորը դրանց տված լույսն է։
Եթե մենք այնքան կապվենք մեկ լամպի ձևին, որ մերժենք մյուս լամպի տված լույսը միայն այն պատճառով, որ այն ուրիշ ձև ունի, կկորցնենք հենց այն, ինչի համար լամպը գոյություն ունի։
Նման կերպ կարելի է մտածել նաև կրոնի մասին։ Կրոնական ավանդույթների արտաքին ձևերը տարբեր են։ Մարդիկ տարբեր կերպ են աղոթում, տարբեր տոներ նշում, տարբեր անուններով խոսում Աստծո մասին, տարբեր սրբազան գրքեր և պատմական հիշողություններ ունեն։
Սակայն հնարավոր է հարցնել՝ ի՞նչ «լույս» են այդ ավանդույթները փորձում բերել մարդու կյանք։ Եթե այդ լույսը սերն է, արդարությունը, բարությունը, մարդկանց միջև խաղաղությունը և մարդու բնավորության զարգացումը, ապա արտաքին տարբերությունները պարտադիր չէ, որ վերածվեն բաժանման պատճառի։
Այս մոտեցումը չի պահանջում անտեսել տարբերությունները։ Այն պարզապես առաջարկում է տարբերակել ձևն ու նպատակը։
Նույն գաղափարը կարելի է պատկերացնել նաև այլ կերպ։ Եթե մարդը սիրում է վարդը, նրան հետաքրքրում է վարդի գեղեցկությունն ու բույրը, ոչ միայն այն այգին, որտեղ այն աճել է։ Եթե նույն գեղեցիկ վարդը հայտնվի մեկ այլ այգում, մենք այն չենք մերժի միայն այն պատճառով, որ այն աճել է ուրիշ հողի վրա։
Ճշմարտության որոնման դեպքում նույնպես հնարավոր է նման մոտեցում ունենալ։ Եթե որևէ գաղափար օգնում է մարդուն ավելի արդար, ազնիվ, կարեկից և պատասխանատու դառնալ, արժե ուշադրություն դարձնել դրա արժեքին՝ անկախ այն բանից, թե որ ավանդույթից է այն գալիս։
Այսպիսի վերաբերմունքը պահանջում է որոշակի ներքին ազատություն։ Մարդը սովորում է տարբերակել իր հավատքի նկատմամբ նվիրվածությունը մյուսների նկատմամբ մերժողական վերաբերմունքից։ Սեփական ավանդույթը սիրելը դեռ չի պահանջում համոզված լինել, որ ուրիշների մոտ որևէ արժեքավոր բան չկա։
Ճշմարտությունը սեփականություն չէ
Կրոնական հակամարտությունը հաճախ ուժեղանում է այն պահին, երբ մարդը սկսում է ճշմարտությունը դիտարկել որպես իր խմբի սեփականություն։ Այդ դեպքում տրամաբանությունը դառնում է շատ պարզ. եթե մենք ունենք ամբողջ ճշմարտությունը, մյուսը կարող է միայն սխալվել։
Այդպիսի դիրքից արդեն դժվար է լսել ուրիշին։ Ուսումնասիրելու կարիք չկա, որովհետև պատասխանը նախապես հայտնի է։ Բայց կարելի է ընտրել մեկ այլ դիրք՝ իրեն տեսնել ոչ թե որպես ճշմարտության սեփականատեր, այլ որպես այն որոնող։
Ճշմարտություն որոնող մարդը կարող է ունենալ ամուր համոզմունքներ և միաժամանակ պատրաստ լինել լսելու ուրիշներին։ Նա կարող է հարցնել, ուսումնասիրել, համեմատել և փորձել հասկանալ, թե ինչ արժեքներ են թաքնված իրեն անծանոթ ավանդույթի հետևում։
Այս մոտեցումը չի նշանակում անորոշություն կամ սեփական համոզմունքներից հրաժարում։ Ընդհակառակը, երբ մարդը պատրաստ է իր գաղափարները ուսումնասիրել և հարցեր տալ դրանց մասին, իր համոզմունքները կարող են ավելի գիտակցված դառնալ։ Անկախ մտածողությունն այստեղ կարևոր դեր ունի։
Եթե մենք որևէ կրոնական գաղափար ընդունում ենք միայն այն պատճառով, որ այդպես են ասել ընտանիքը, համայնքը կամ շրջապատը, մեր հավատը կարող է մնալ ժառանգված սովորություն։ Իսկ երբ մարդը ուսումնասիրում է, մտածում և ինքնուրույն փորձում է հասկանալ, թե ինչու է հավատում որևէ բանի, նրա վերաբերմունքն այլ է դառնում։
Երբ կրոնը կորցնում է իր նպատակը
Կրոնի արժեքը հնարավոր է գնահատել նաև դրա հետևանքներով։ Եթե կրոնական համոզմունքը մարդու մեջ զարգացնում է սեր, արդարություն, ներողամտություն և ուրիշներին ծառայելու ցանկություն, այն նպաստում է մարդկանց մերձեցմանը։
Բայց եթե նույն կրոնական ինքնությունը մարդուն ստիպում է արհամարհել ուրիշներին, մտածել, որ նրանք ավելի ցածր են, կամ արդարացնել թշնամանքը, բնական է հարցնել՝ արդյո՞ք այստեղ կրոնի նպատակը չի կորել։
Եթե մի երևույթ, որը պետք է միավորի մարդկանց, դառնում է նրանց միջև ատելության պատճառ, արտաքին անվանումը պահպանելը դեռ չի նշանակում, որ պահպանվել է դրա ներքին իմաստը։ Կրոնի հասարակական արժեքը հենց այնտեղ է, որտեղ այն մարդկանց միջև ստեղծում է վստահություն, բարեկամություն և համագործակցության հնարավորություն։
Այս չափանիշը հատկապես կարևոր է բազմազան հասարակության մեջ, որտեղ տարբեր համոզմունքներ ունեցող մարդիկ ապրում և աշխատում են կողք կողքի։
Միասնությունը չի պահանջում նույնություն
Տարբեր կրոնների միջև ընդհանուր հիմք տեսնելը չի նշանակում հայտարարել, որ դրանց միջև տարբերություններ չկան։ Կան տարբեր պատկերացումներ Աստծո, մարդու, կյանքի, մահվան, ծեսերի և բազմաթիվ այլ հարցերի մասին։ Այդ տարբերությունները իրական են և պետք չէ արհեստականորեն վերացնել։
Միասնությունը մեկ այլ բան է։ Այն նշանակում է կարողանալ ապրել տարբերության հետ՝ առանց այն թշնամանքի վերածելու։ Հնարավոր է խորապես կապված լինել սեփական հավատքին և միաժամանակ հարգել մեկ ուրիշի հավատը։ Հնարավոր է չհամաձայնել որևէ գաղափարի հետ՝ առանց այդ գաղափարը կրող մարդուն նվաստացնելու։ Հնարավոր է խոսել տարբերությունների մասին և նույնիսկ վիճել գաղափարների շուրջ՝ պահպանելով բարեկամությունն ու փոխադարձ արժանապատվությունը։
Իրական բազմազանությունը հենց այդպիսի տարածք է պահանջում։
Եթե միասնությունը հասկանանք որպես բոլոր տարբերությունները վերացնելու փորձ, այն կդառնա անհնար նպատակ։ Բայց եթե այն հասկանանք որպես տարբեր մարդկանց միջև համագործակցելու կարողություն, այն շատ ավելի իրական է դառնում։
Կրոնական բազմազանությունը՝ որպես հանդիպման հնարավորություն
Այսօր մարդկանց միջև հանդիպումները շատ ավելի հաճախ են, քան անցյալում։ Տարբեր մշակույթների և կրոնների մարդիկ սովորում են նույն դպրոցներում, աշխատում նույն կազմակերպություններում, ապրում նույն թաղամասերում և ստեղծում ընդհանուր հասարակություն։
Այս իրականության մեջ միայն հանդուրժողականությունը կարող է բավարար չլինել։ «Ես քեզ հանդուրժում եմ» մոտեցումը դեռ մարդկանց միջև իրական կապ չի ստեղծում։ Հաջորդ քայլը հետաքրքրությունն է՝ հասկանալ, թե ինչն է կարևոր մյուս մարդու համար և ինչ ընդհանուր արժեքների շուրջ կարող ենք համագործակցել։
Երբ տարբեր համոզմունքներ ունեցող մարդիկ միասին աշխատում են երեխաների կրթության, կարիքավորներին աջակցելու, խաղաղ հարաբերությունների կամ համայնքի բարելավման համար, նրանք սկսում են միմյանց տեսնել ոչ թե միայն որպես տարբեր կրոնների ներկայացուցիչներ, այլ որպես ընդհանուր բարօրության համար աշխատող մարդիկ։
Այդպիսի հարաբերություններում տարբերությունը չի անհետանում։ Պարզապես այն այլևս առաջին և ամենակարևոր սահմանումը չէ։ Կրոնական բազմազանությունը կարող է մարդկանց բաժանելու փոխարեն դառնալ հնարավորություն՝ բացահայտելու, թե որքան ընդհանուր բան կա մարդկային բարոյական ձգտումների մեջ։
Եվ գուցե կարևոր հարցը ոչ թե այն է, թե ինչով են տարբեր մեր կրոնները, այլ՝ արդյո՞ք այն, ինչին հավատում ենք, օգնում է մեզ ավելի սիրող, արդար և խաղաղ հարաբերություններ կառուցել միմյանց հետ։
