Մարդկանց մեծ մասը բնականաբար ցանկանում է ունենալ կայուն աշխատանք, ապահով տուն և հնարավորություն՝ հոգալու ընտանիքի կարիքները։ Նյութական բարեկեցությունն ինքնին բացասական բան չէ։
Այն կարող է ազատել մարդուն մշտական գոյատևման անհանգստությունից, հնարավորություն տալ սովորել, ստեղծագործել, զարգացնել սեփական կարողությունները և աջակցել ուրիշներին։ Մարդը, որն ունի բավարար միջոցներ, կարող է ոչ միայն ավելի ապահով կազմակերպել սեփական կյանքը, այլև ավելի լայն մասնակցություն ունենալ հասարակության կյանքում։
Խնդիրը սկսվում է այն ժամանակ, երբ հարստությունը դառնում է ոչ թե միջոց, այլ վերջնական նպատակ։
Եթե մարդու հաջողությունը չափվում է միայն նրանով, թե որքան է նա վաստակել կամ կուտակել, տնտեսական կյանքը աստիճանաբար կարող է կտրվել ավելի լայն պատասխանատվությունից։ Այդ դեպքում հարցը այլևս ոչ թե «ինչի՞ համար եմ ես օգտագործում իմ միջոցները» է, այլ պարզապես՝ «ինչպե՞ս ավելի շատ ունենալ»։
Նյութական բարեկեցությունը կարող է ծառայել մարդու և հասարակության զարգացմանը։ Բայց այն կարող է նաև դառնալ անընդհատ համեմատության, մրցակցության և կուտակման աղբյուր։ Այդ տարբերությունը կախված է ոչ միայն գումարի քանակից, այլ նաև այն բանից, թե ինչ նշանակություն ենք մենք տալիս ունեցվածքին։
Հասարակությունում միշտ կարող են լինել տարբերություններ մարդկանց եկամուտների, մասնագիտությունների և նյութական հնարավորությունների միջև։ Մարդիկ տարբեր աշխատանք են կատարում, տարբեր պատասխանատվություն են ստանձնում և տարբեր պայմաններում են ապրում։ Հետևաբար նյութական հավասարությունը պարտադիր չէ, որ նշանակի բոլորի համար նույնքան եկամուտ կամ ունեցվածք։
Սակայն խնդիրը դառնում է ավելի լուրջ, երբ այդ տարբերությունները հասնում են այնպիսի չափերի, որ հասարակության մի մասը տնօրինում է շատ մեծ ռեսուրսներ, իսկ մյուս մասը զրկված է նույնիսկ հիմնական կարիքները բավարարելու հնարավորությունից։
Եթե մարդը չունի սնունդ, կրթության հնարավորություն, բուժօգնություն կամ նվազագույն անվտանգություն, դժվար է ասել, որ խնդիրը վերաբերում է միայն նրա անհատական ընտրություններին։ Այստեղ տնտեսական հարցը դառնում է նաև բարոյական։ Ինչպիսի՞ հասարակություն ենք համարում ընդունելի։
Արդյո՞ք մարդու արժանապատիվ կյանքի հնարավորությունը պետք է կախված լինի միայն այն պայմաններից, որոնցում նա ծնվել է։ Ինչպիսի՞ պատասխանատվություն ունեն նրանք, ովքեր ավելի մեծ հնարավորություններ և ռեսուրսներ ունեն։ Այս հարցերը հեշտ պատասխաններ չունեն, բայց դրանք հնարավոր չէ անտեսել։
Տնտեսական համակարգերի մասին կարելի է ունենալ տարբեր կարծիքներ, սակայն մեկ հարց մնում է հիմնարար՝ ինչպե՞ս ստեղծել այնպիսի պայմաններ, որտեղ նյութական առաջընթացը չի կառուցվում մարդկանց մեծ խմբերի զրկանքի վրա։
Աշխատանքը միայն վարձատրություն չէ
Աշխատանքը նույնպես կարելի է ավելի լայն դիտարկել։ Մասնագիտությունը մեզ եկամուտ է տալիս, բայց դրա միջոցով մենք նաև ինչ-որ ծառայություն ենք մատուցում հասարակությանը։ Ուսուցիչը գիտելիք է փոխանցում և օգնում ձևավորել հաջորդ սերնդին։ Բժիշկը բուժում է և պահպանում մարդու առողջությունը։ Շինարարը ստեղծում է այն տարածքները, որտեղ մարդիկ ապրում և աշխատում են։ Գյուղացին սնունդ է արտադրում։ Ձեռնարկատերը կարող է ստեղծել աշխատատեղեր, կազմակերպել արտադրություն և զարգացնել նոր ծառայություններ։
Նույնիսկ այն աշխատանքները, որոնք առաջին հայացքից շատ սովորական են թվում, իրականում կապված են ուրիշ մարդկանց կյանքի հետ։ Այս տեսանկյունից աշխատանքի արժեքը միայն այն չէ, թե որքան ենք վաստակում։ Կարևոր հարց է նաև՝ ի՞նչ ենք ստեղծում մեր աշխատանքի միջոցով և ո՞վ է օգտվում դրա արդյունքից։
Մարդը կարող է իր մասնագիտության մեջ ձգտել հաջողության, բարձր վարձատրության և զարգացման։ Բայց այդ ամենը կարող է զուգակցվել մեկ այլ հարցի հետ՝ ինչպե՞ս կարող է իմ աշխատանքը օգտակար լինել նաև ուրիշներին։ Այս մոտեցումը աշխատանքին տալիս է ավելի լայն նշանակություն։ Այն դադարում է լինել միայն գոյատևման կամ անձնական առաջխաղացման միջոց և դառնում է նաև հասարակության կյանքին մասնակցելու ձև։
Հարստությունը և պատասխանատվությունը
Եթե մարդն ունի ավելի մեծ նյութական հնարավորություններ, բնական է, որ առաջին հերթին հոգ տանի իր և իր ընտանիքի բարեկեցության մասին։ Սեփական ընտանիքի կարիքների համար պատասխանատվություն ստանձնելը կարևոր է։
Բայց այստեղ կարող է առաջանալ հաջորդ հարցը՝ արդյո՞ք մեր պատասխանատվությունն ավարտվում է մեր ընտանիքի սահմաններում։ Մարդը ապրում է հասարակության մեջ։ Նրա կրթությունը, աշխատանքը, անվտանգությունը և հաջողությունը այս կամ այն կերպ կապված են այլ մարդկանց աշխատանքի, հաստատությունների և ընդհանուր համակարգերի հետ։
Մենք օգտվում ենք ճանապարհներից, դպրոցներից, հիվանդանոցներից, ծառայություններից, ուրիշների գիտելիքից և աշխատանքից։ Այդ պատճառով մեր ունեցածը լիովին առանձնացված չէ հասարակությունից։ Այս միտքը չի նշանակում, որ մարդը չպետք է վայելի իր աշխատանքի պտուղները։ Այն նշանակում է, որ նյութական բարեկեցությունը կարող է նաև ստեղծել ուրիշներին օգտակար լինելու ավելի մեծ հնարավորություն։
Մեկի ներդրումը կարող է լինել ֆինանսական։ Մյուսինը՝ ժամանակ։ Մեկ ուրիշը կարող է կիսվել իր մասնագիտական գիտելիքով, աջակցել կրթությանը կամ օգնել մեկին աշխատանք գտնել։ Պատասխանատվության ձևերը տարբեր են, բայց ընդհանուր գաղափարը նույնն է՝ այն, ինչ մենք ունենք, կարող է ծառայել ոչ միայն մեզ։
Հարստությունը նաև վերաբերմունք է
Հարստության և աղքատության թեման միայն գումարի մասին չէ։ Մարդը կարող է ունենալ շատ և մշտապես զգալ, որ իրեն բավարար չէ։ Կարող է անընդհատ իրեն համեմատել ավելի հարուստ մարդկանց հետ և իր բարեկեցությունը գնահատել միայն այդ համեմատությամբ։
Այս դեպքում նույնիսկ մեծ ունեցվածքը ներքին բավարարվածություն չի ստեղծում։ Մյուս կողմից, նյութական միջոցների նկատմամբ առողջ վերաբերմունքը չի նշանակում անտարբեր լինել սեփական բարեկեցության նկատմամբ կամ հրաժարվել մասնագիտական առաջընթացից։
Հարցը հավասարակշռության մասին է։ Կարելի է ձգտել ավելի լավ աշխատանքի և կյանքի պայմանների՝ առանց սեփական արժեքը ունեցվածքով չափելու։ Կարելի է ցանկանալ հաջողություն՝ առանց հաջողությունը միայն նյութական կուտակումով սահմանելու։ Կարելի է սեփական բարեկեցությունը զարգացնել՝ միաժամանակ չկորցնելով ուրիշների կարիքների նկատմամբ զգայունությունը։
Անձնական բարեկեցություն և ընդհանուր բարօրություն
Հասարակության տնտեսական առողջությունը չի չափվում միայն ընդհանուր հարստության քանակով։ Կարևոր է նաև այն, թե ինչպիսի հնարավորություններ ունի սովորական մարդը զարգացնելու սեփական կարողությունները և արժանապատիվ կյանք կառուցելու։
Եթե տնտեսական զարգացումն օգնում է մարդկանց կրթվել, աշխատել, ստեղծել, ընտանիք պահել և մասնակցել հասարակության կյանքին, նյութական առաջընթացը դառնում է մարդկային զարգացման միջոց։ Եթե այն խորացնում է այնպիսի բաժանումներ, որոնց պատճառով մարդկանց մի մասը զրկվում է զարգացման հիմնական հնարավորություններից, ապա առաջանում է ավելի խոր հարց՝ ինչի՞ համար է այդ զարգացումը։
Հարստությունն ու բարեկեցությունը կարող են մեծ հնարավորություններ ստեղծել։ Բայց որքան մեծ են հնարավորությունները, այնքան ավելի կարևոր է դառնում դրանց օգտագործման հարցը։ Այս իմաստով տնտեսական կյանքի կարևորագույն հավասարակշռություններից մեկը անձնական բարեկեցության և ընդհանուր բարօրության միջև է։
Մարդը կարող է աշխատել, զարգանալ, վաստակել և ստեղծել իր ընտանիքի համար ապահով կյանք՝ միաժամանակ գիտակցելով, որ իր բարեկեցությունն ավելի ամբողջական է դառնում այն ժամանակ, երբ այն նաև հնարավորություն է ստեղծում օգտակար լինել ուրիշներին:
