Հավասարությունը միայն կանանց խնդիրը չէ: Կանանց և տղամարդկանց հավասարությունը երբեմն ներկայացվում է որպես հարց, որը վերաբերում է հիմնականում կանանց իրավունքներին։ Բայց եթե հասարակության կեսի կարողությունները ամբողջությամբ չեն զարգանում կամ չեն օգտագործվում, կորուստը կրում է ամբողջ հասարակությունը։
Կրթությունը, տնտեսությունը, գիտությունը, ընտանիքը և հասարակական կյանքը չեն կարող ամբողջությամբ զարգանալ, եթե որոշ մարդկանց հնարավորությունները սահմանափակվում են միայն նրանց սեռի պատճառով։
Այդ պատճառով հավասարությունը ոչ միայն արդարության սկզբունք է, այլ նաև հասարակության առաջընթացի պայման։
Պատկերացնենք մի հասարակություն, որտեղ աղջիկը ունի որոշակի կարողություններ, հետաքրքրություններ և գաղափարներ, բայց դեռ փոքր տարիքից սովորում է, որ որոշ հնարավորություններ իրեն հասանելի չեն։ Այդ դեպքում կորուստը միայն նրա անձնական կյանքի կորուստը չէ։ Հասարակությունն էլ չի ստանում այն ներդրումը, որը նա կարող էր ունենալ որպես մասնագետ, մտածող, ծնող, գիտնական, ուսուցիչ, կազմակերպիչ կամ հասարակական կյանքի մասնակից։
Նույն տրամաբանությունը վերաբերում է տղամարդկանց։ Եթե հասարակությունը տղամարդուց պահանջում է համապատասխանել չափազանց նեղ պատկերացման՝ միշտ լինել ուժեղ, մրցակցող, չցուցադրել խոցելիություն կամ չզբաղվել այնպիսի գործերով, որոնք ավանդաբար «կանացի» են համարվել, սահմանափակվում են նաև նրա զարգացման հնարավորությունները։
Հետևաբար հավասարության հարցը չի վերաբերում միայն նրան, թե ինչպես փոխել կանանց վիճակը։ Այն պահանջում է վերանայել այն պատկերացումները, որոնց միջոցով հասարակությունը նախապես որոշում է, թե ինչ կարող է կամ պետք է անի կինը, և ինչ կարող է կամ պետք է անի տղամարդը։
Սպասումները ձևավորում են ընտրությունները
Երեխան շատ վաղ տարիքից սկսում է հասկանալ, թե ինչ է իրենից սպասվում։ Դրա համար միշտ չէ, որ անհրաժեշտ են ուղղակի արգելքներ։ Երբեմն բավական են փոքր, կրկնվող արտահայտությունները։
«Սա աղջիկների գործ չէ»։
«Տղաները չեն լացում»։
«Աղջիկը պետք է ավելի հանգիստ լինի»։
«Տղան պետք է կարողանա ինքն իրեն պաշտպանել»։
Առանձին վերցրած այս արտահայտությունները գուցե անվնաս թվան, բայց տարիների ընթացքում դրանք կարող են երեխային փոխանցել մի ամբողջ պատկերացում այն մասին, թե ինչպիսի մարդ է իրեն թույլատրված դառնալ։
Եթե աղջկան անընդհատ ակնարկում են, որ որոշ մասնագիտություններ կամ առաջնորդության դերեր «իրենը չեն», նա կարող է նույնիսկ չփորձել բացահայտել այդ ոլորտների նկատմամբ ունեցած հետաքրքրությունը։ Եթե տղան սովորում է, որ հոգատարությունը, զգացմունքների արտահայտումը կամ օգնություն խնդրելը թուլության նշան են, նա կարող է սկսել ճնշել իր բնավորության այն կողմերը, որոնք չեն համապատասխանում այդ պատկերին։
Այս սահմանափակումներն աստիճանաբար կարող են դառնալ այնքան սովորական, որ մենք այլևս չենք նկատում դրանց ազդեցությունը։
Հետագայում տեսնելով, որ կանայք և տղամարդիկ տարբեր ոլորտներում տարբեր ընտրություններ են կատարում, կարելի է հեշտությամբ ասել. «Սա է նորմալ»։ Սակայն միշտ չէ, որ հնարավոր է տարբերակել, թե որտեղ է ավարտվում մարդու իրական նախասիրությունը և որտեղ է սկսվում այն, ինչ նա տարիներ շարունակ սովորել է իրենից սպասել։
Հենց այդ պատճառով հավասար հնարավորությունը կարևոր է։ Այն թույլ է տալիս մարդուն բացահայտել իր իրական կարողությունները՝ մինչև հասարակությունը նրա փոխարեն որոշի, թե ինչի համար է նա «ստեղծված»։
Կրթությունը՝ հավասարության հիմքերից մեկը
Հավասարության մասին խոսելիս կրթությունն առանձնահատուկ նշանակություն ունի։ Կրթությունը միայն մասնագիտություն ձեռք բերելու ճանապարհ չէ։ Այն զարգացնում է մտածելու, որոշումներ կայացնելու, սեփական կարծիքը ձևավորելու և հասարակական կյանքին մասնակցելու կարողությունները։
Եթե աղջիկը և տղան կրթության նույն հնարավորությունները չունեն, անհավասարությունը շատ ավելի վաղ է սկսվում, քան նրանք աշխատանքի շուկա կամ հասարակական կյանք են մտնում։ Կրթությունը նաև այն միջավայրերից է, որտեղ երեխաները սովորում են՝ ինչն է հնարավոր իրենց համար։
Ուսուցիչը կարող է անգիտակցաբար ավելի բարձր ակնկալիքներ ունենալ տղաներից մի ոլորտում և աղջիկներից՝ մեկ այլ ոլորտում։ Ծնողներն էլ կարող են երեխաների ապագայի վերաբերյալ տարբեր պատկերացումներ ունենալ միայն նրանց սեռի պատճառով։ Այդ պատճառով հավասար կրթությունը միայն դպրոց գնալու նույն իրավունքը չէ։ Կարևոր է նաև այն միջավայրը, որտեղ և՛ աղջիկը, և՛ տղան կարող են իրենց տեսնել որպես ունակ սովորողներ, մտածողներ և ապագա մասնագետներ։
Երբ երեխան հասկանում է, որ իր հնարավորությունները որոշվում են իր ջանքերով, հետաքրքրությամբ և կարողություններով, ոչ թե միայն նրանով, թե աղջիկ է, թե տղա, նրա առջև շատ ավելի լայն ճանապարհ է բացվում։
Հավասարությունը չի նշանակում նույնականություն
Կանանց և տղամարդկանց հավասարությունը չի պահանջում հայտարարել, որ նրանց միջև ոչ մի տարբերություն չկա։ Հավասարություն և նույնականություն հասկացությունները տարբեր են։
Մարդիկ ընդհանրապես տարբեր են։ Երկու կին կարող են իրարից շատ ավելի տարբեր լինել, քան նրանցից մեկը որևէ տղամարդուց։ Մարդկանց բնավորությունները, հետաքրքրությունները, կարողությունները և կյանքի ընտրությունները չեն տեղավորվում մեկ ընդհանուր ձևի մեջ։
Հավասարությունը վերաբերում է մարդու արժեքին և հնարավորություններին։ Այն նշանակում է, որ կնոջ կամ տղամարդու կարողությունների մասին վերջնական եզրակացություն չպետք է անել միայն նրա սեռի հիման վրա։ Մարդուն պետք է հնարավորություն տրվի զարգացնել իր իրական ներուժը։
Այս տարբերակումը կարևոր է, որովհետև հավասարության գաղափարի դեմ առարկությունը երբեմն հիմնվում է այն ենթադրության վրա, թե հավասար նշանակում է «միևնույն»։
Բայց երկու մարդ կարող են տարբեր լինել և միաժամանակ ունենալ հավասար արժանապատվություն։ Նրանք կարող են կատարել տարբեր դերեր և միաժամանակ ունենալ հավասար իրավունք՝ սովորելու, զարգանալու, իրենց կարծիքը արտահայտելու և հասարակության կյանքում ներդրում ունենալու։
Այս իմաստով հավասարությունը չի վերացնում բազմազանությունը։ Այն թույլ է տալիս, որ բազմազանությունն արտահայտվի ազատորեն՝ առանց մեկին բարձր, մյուսին ցածր համարելու։
Ընտանիքը՝ հավասարության առաջին դպրոցը
Երեխան հավասարության մասին առաջին պատկերացումները հաճախ ստանում է ոչ թե դասագրքից, այլ տանից։ Նա հետևում է, թե ինչպես են ընտանիքում որոշումներ կայացվում։ Ո՞ւմ կարծիքն է ավելի մեծ կշիռ ունենում։ Ո՞վ է հոգ տանում մյուսների մասին։ Ո՞վ է պատասխանատու տնային գործերի համար։ Ո՞ւմ աշխատանքն է համարվում ավելի կարևոր։
Երեխան սովորում է ոչ միայն այն բանից, ինչ մեծահասակներն ասում են, այլ հատկապես այն բանից, ինչ տեսնում է։
Եթե տղան տեսնում է, որ հոգատարությունը միայն կանանց պարտականությունն է, իսկ աղջիկը՝ որ կարևոր որոշումները հիմնականում տղամարդիկ են կայացնում, այդ պատկերները կարող են շարունակվել հաջորդ սերնդում՝ նույնիսկ այն դեպքում, երբ ընտանիքը բառերով խոսում է հավասարության մասին։
Իսկ երբ երեխաները տեսնում են համագործակցություն, փոխադարձ հարգանք և պատասխանատվության բաժանում, նրանք հավասարությունը սովորում են որպես հարաբերության բնական ձև։
Այս պատճառով կանանց և տղամարդկանց հավասարության հարցը սկսվում է շատ ավելի շուտ, քան աշխատանքային հարաբերությունները կամ քաղաքական մասնակցությունը։ Այն ձևավորվում է ընտանիքում, դաստիարակության մեջ և առօրյա հարաբերություններում։
Ինչ է փոխվում, երբ հնարավորությունները հավասարվում են
Երբ աղջիկներն ու կանայք լիարժեք կրթություն և հասարակական մասնակցության հնարավորություն են ստանում, փոփոխությունը վերաբերում է ոչ միայն նրանց անհատական կյանքին։ Հասարակությունը ձեռք է բերում ավելի շատ գիտելիք, փորձ և կարողություն։ Ընտանիքներում ընդլայնվում է որոշումների կայացման հիմքը։ Երեխաներն իրենց առջև տեսնում են ավելի բազմազան օրինակներ։
Աղջիկը կարող է մեծանալ՝ իմանալով, որ իր մտքերը և կարողությունները արժեք ունեն։ Տղան կարող է մեծանալ՝ կնոջ մեջ տեսնելով ոչ թե միայն որոշակի ընտանեկան դեր կրող մարդու, այլ հավասար գործընկերոջ, որի գիտելիքը, աշխատանքը և կարծիքը նույնքան նշանակալի են։ Բայց հավասարության ազդեցությունը միակողմանի չէ։
Տղամարդիկ նույնպես շահում են այն հասարակությունից, որտեղ տղամարդկության մասին պատկերացումը ավելի լայն է։
Տղամարդը կարող է լինել ուժեղ և միաժամանակ հոգատար։ Կարող է պատասխանատվություն ստանձնել և միաժամանակ օգնություն խնդրել։ Կարող է մրցակցել, բայց նաև համագործակցել։ Կարող է ակտիվորեն մասնակցել երեխաների դաստիարակությանը՝ առանց դա իր հասարակական արժեքի նվազեցում համարելու։
Երբ կանանց և տղամարդկանց դերերը այլևս չափազանց նեղ չեն սահմանվում, երկու կողմերն էլ ավելի մեծ ազատություն են ստանում զարգացնելու իրենց ամբողջական մարդկային կարողությունները։
Հավասարությունը որպես համատեղ զարգացման գործընթաց
Հավասարությունը չի ստեղծվում միայն այն պահին, երբ օրենքում գրվում է, որ կանայք և տղամարդիկ նույն իրավունքներն ունեն։ Օրենքը կարևոր է, բայց հասարակական պատկերացումները շատ ավելի դանդաղ են փոխվում։ Փոփոխություն է անհրաժեշտ ընտանիքում, կրթության մեջ, աշխատանքի վայրում և այն լեզվում, որով մենք խոսում ենք կանանց ու տղամարդկանց մասին։
Հաճախ անհրաժեշտ է նաև մեզ հարցնել՝ մեր սեփական սպասումների մեջ կա՞ն սահմանափակումներ, որոնք այնքան սովորական են դարձել, որ այլևս չենք նկատում։ Արդյո՞ք աղջիկներից ու տղաներից տարբեր բաներ ենք ակնկալում միայն նրանց սեռի պատճառով։ Արդյո՞ք նույն վարքը տղամարդու և կնոջ դեպքում տարբեր կերպ ենք գնահատում։ Արդյո՞ք մարդկանց իրական կարողություններն ենք տեսնում, թե՞ նախապես նրանց համար դեր ենք ընտրում։
Հավասարության ճանապարհը այսպիսի հարցերի շուրջ մտածելու և աստիճանաբար նոր հարաբերություններ կառուցելու գործընթաց է։ Դրա վերջնական նպատակը այն չէ, որ կանայք ավելի նմանվեն տղամարդկանց կամ տղամարդիկ՝ կանանց։
Նպատակը հասարակություն ստեղծելն է, որտեղ մարդու հնարավորությունները հնարավորինս քիչ են սահմանափակվում նրա սեռով, և յուրաքանչյուր մարդ կարող է զարգացնել իր կարողությունները և դրանք ներդնել ընդհանուր բարօրության մեջ։
Այդ պատճառով կանանց և տղամարդկանց հավասարությունը ոչ միայն առանձին խմբի շահերի հարց է։ Այն ամբողջ հասարակության ներուժի հարց է։ Քանի դեռ այդ ներուժի մի մասը լիարժեք հնարավորություն չի ստանում զարգանալու և մասնակցելու, հասարակության զարգացումն էլ մնում է ոչ ամբողջական։
