Երբ դասարանում խոսում ենք կարգապահության մասին, ուշադրությունը հաճախ կենտրոնանում է խնդիրների վրա։
Ո՞վ է խանգարում դասին։
Ո՞վ չի կատարում կանոնները։
Ո՞վ է վիրավորել մյուսին։
Բայց դրական մթնոլորտ ստեղծելու համար միայն վատ վարքին արձագանքելը բավարար չէ։ Երեխաներին պետք է նաև սովորեցնել նկատել միմյանց լավ արարքները, լսել իրար, շնորհակալություն հայտնել և հարգալից արտահայտել սեփական կարծիքը։
Այս հմտությունները միշտ չէ, որ ինքնուրույն են ձևավորվում։ Դրանք նույնպես պետք է սովորեցնել և պարբերաբար կիրառել։
Փոխադարձ հարգանքը սկսվում է լսելուց
Երեխաներին հաճախ ասում ենք.
«Մի՛ ընդհատիր»։
«Լսի՛ր, երբ ուրիշն է խոսում»։
Բայց շատ ավելի արդյունավետ է նրանց հետ քննարկել, թե ինչու են այս կանոնները կարևոր։
Օրինակ՝ կարելի է հարցնել.
«Ինչո՞ւ է անհարգալից, երբ միաժամանակ մի քանի մարդ է խոսում»։
Երեխաները կարող են պատասխանել.
«Որովհետև չենք կարող լսել իրար»։
«Խոսողը կարող է մտածել, որ իր ասածը կարևոր չէ»։
Այնուհետև կարելի է հարցնել.
«Ինչո՞ւ է կարևոր լսել, երբ ուրիշն է խոսում»։
Այսպիսի քննարկումների ընթացքում երեխաներն աստիճանաբար հասկանում են շատ պարզ սկզբունք. եթե ես ուզում եմ, որ ուրիշները լսեն ինձ, ես նույնպես պետք է սովորեմ լսել նրանց։
Այս դեպքում հարգանքը այլևս միայն ուսուցչի սահմանած կանոն չէ։ Երեխան սկսում է հասկանալ դրա իմաստը։
Սովորեցրեք երեխաներին նկատել լավը
Դասարանում շատ հեշտ է նկատել վատ վարքը։
Երեխան բարձր խոսեց՝ նկատեցինք։
Ընդհատեց՝ նկատեցինք։
Չկատարեց առաջադրանքը՝ նկատեցինք։
Իսկ այն երեխան, որը օգնեց ընկերոջը, իր մատիտը տվեց նրան, հանգիստ սպասեց իր հերթին կամ աջակցեց դասընկերոջը, կարող է ընդհանրապես ուշադրության չարժանանալ։
Դասարանական ժողովները հնարավորություն են տալիս փոխել այս հավասարակշռությունը։
Ժողովը կարելի է սկսել հաճոյախոսություններից, շնորհակալություններից կամ դրական գնահատականներից։
Սակայն երեխաներին պետք է սովորեցնել, թե ինչպես դա անել։
«Նա լավն է» կամ «նա իմ ընկերն է» ձևակերպումները հաճելի են, բայց երեխային շատ քիչ տեղեկություն են տալիս։
Ավելի օգտակար է կոնկրետ նշել այն արարքը, որը ցանկանում ենք գնահատել։
Օրինակ. «Ես ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել Արամին, որովհետև այսօր նա ինձ օգնեց հավաքել գրքերս»։
«Ես ուզում եմ գովել Մարիային, որովհետև խաղի ժամանակ նա սպասեց իր հերթին և մյուսներին էլ հնարավորություն տվեց խաղալ»։
«Ես ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել Դավիթին, որովհետև նա ինձ մատիտ տվեց, երբ իմը կոտրվել էր»։
Երբ երեխաները սովորում են այսպես արտահայտվել, նրանք սկսում են ավելի ուշադիր հետևել ոչ միայն ուրիշների սխալներին, այլև նրանց լավ արարքներին։
Հաճոյախոսություններ անելն էլ է հմտություն
Սկզբում որոշ երեխաների համար դժվար կլինի որևէ մեկին հաճոյախոսություն անել։
Մեկ ուրիշը գուցե միշտ հաճոյախոսի միայն իր լավագույն ընկերոջը։
Երրորդը պարզապես ասի. «Ես սիրում եմ նրա շապիկը»։
Դա բնական է։
Երեխաներին ժամանակ է անհրաժեշտ հասկանալու համար, որ այստեղ նպատակը մարդու արտաքին տեսքը գնահատելը չէ, այլ նրա արարքները, ջանքերն ու վերաբերմունքը նկատելը։
Ուսուցիչը կարող է սկզբում օրինակ ծառայել.
«Ես ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել Նարեկին, որովհետև այսօր նկատեցի՝ ինչպես նա օգնեց նոր աշակերտին գտնել անհրաժեշտ դասարանը»։
Այնուհետև երեխաներին կարելի է առաջարկել նույն ձևով մտածել իրենց դասընկերների մասին։
Եթե որևէ մեկը չի կարողանում օրինակ գտնել, դասարանը կարող է օգնել.
«Այսօր որևէ մեկը նկատե՞լ է մի բան, որի համար կարող ենք շնորհակալություն հայտնել Անիին»։
Այսպես երեխան ոչ միայն հաճոյախոսություն է ստանում, այլև տեսնում է, որ դասընկերները նկատում են իր դրական արարքները։
Սովորեցրեք նաև ընդունել հաճոյախոսությունը
Որոշ երեխաներ հաճոյախոսություն լսելիս շփոթվում են, ծիծաղում կամ անմիջապես փորձում են այն հերքել.
«Դա ոչինչ էր»։
«Ես առանձնապես բան չեմ արել»։
Այդ պատճառով օգտակար է սովորեցնել նաև շատ պարզ պատասխան.
«Շնորհակալություն»։
Դասարանական ժողովների ժամանակ կարելի է պայմանավորվել, որ հաճոյախոսություն ստացող երեխան պարզապես շնորհակալություն է հայտնում։
Այս փոքրիկ սովորությունը երեխաներին օգնում է և՛ գնահատանք արտահայտել, և՛ հանգիստ ընդունել ուրիշի դրական վերաբերմունքը։
Դրական մթնոլորտը չի նշանակում խնդիրները չնկատել
Հաճոյախոսություններն ու շնորհակալությունը չեն նշանակում, որ դասարանում պետք է խոսել միայն լավ բաների մասին։
Խնդիրները նույնպես պետք է քննարկվեն։
Տարբերությունն այն է, թե ինչպիսի մթնոլորտում է դա արվում։
Երբ երեխան գիտի, որ իրեն տեսնում են ոչ միայն այն ժամանակ, երբ սխալվում է, նա ավելի քիչ է զգում պաշտպանվելու անհրաժեշտություն։
Հատկապես կարևոր է սա այն դեպքում, երբ քննարկվում է կոնկրետ երեխայի վարքը։
Եթե ամբողջ դասարանը սկսում է թվարկել նրա սխալները, ժողովը շատ արագ կարող է վերածվել ընդհանուր մեղադրանքի։
Այդ պահին օգտակար է փոխել քննարկման ուղղությունը։
Օրինակ՝ հարցնել. «Ի՞նչ լավ հատկություններ եք նկատել նրա մեջ» կամ՝ «Ինչպե՞ս կարող ենք օգնել նրան՝ պարզապես ասելու փոխարեն, թե ինչն է սխալ անում»։
Այս հարցերը չեն արդարացնում վատ վարքը։ Դրանք պարզապես հիշեցնում են երեխաներին, որ իրենց դիմաց ոչ թե «խնդրահարույց աշակերտ» է, այլ մարդ, որն ունի նաև ուժեղ կողմեր և օգնության կարիք։
«Գաղտնի ընկեր» մեթոդը
Դասարանում դրական վերաբերմունքը զարգացնելու հետաքրքիր միջոցներից մեկը «գաղտնի ընկեր» խաղն է։
Շաբաթվա սկզբում յուրաքանչյուր երեխա վիճակահանությամբ ընտրում է մեկ դասընկերոջ անուն։ Մինչև շաբաթվա վերջ այդ մարդը դառնում է նրա «գաղտնի ընկերը»։
Երեխայի խնդիրը շաբաթվա ընթացքում նրա նկատմամբ մի քանի փոքր դրական քայլ անելն է։
Օրինակ՝
օգնել որևէ հարցում,
ինչ-որ բանով կիսվել,
միասին խաղալ,
բարևել և ժպտալ,
հաճելի գրություն թողնել,
նկատել նրա որևէ լավ արարք։
Շաբաթվա վերջում երեխան նկարագրում է իր գաղտնի ընկերոջ լավ արարքներն ու հատկությունները, իսկ մյուսները փորձում են գուշակել՝ ում մասին է խոսքը։
Այս խաղի արժեքն այն չէ միայն, որ երեխաները միմյանց համար հաճելի բաներ են անում։
Այն նրանց ստիպում է ամբողջ շաբաթ ուշադրություն դարձնել մեկ այլ մարդու վրա։
Երեխան սկսում է մտածել.
«Ի՞նչ լավ բան նկատեցի նրա մեջ»։
«Ինչո՞վ կարող եմ օգնել նրան»։
«Ի՞նչ կարող եմ անել, որ նա իրեն լավ զգա»։
Այսպիսի փոքր փորձերը աստիճանաբար փոխում են դասարանի ընդհանուր մթնոլորտը։
Հատկապես կարևոր է, որ ոչ ոք դուրս չմնա
Դասարանում միշտ կան երեխաներ, որոնց հեշտ է նկատել։ Նրանք ակտիվ են, շատ ընկերներ ունեն կամ հաճախ են ուշադրության կենտրոնում։
Բայց կան նաև երեխաներ, որոնք ավելի լուռ են և կարող են երկար ժամանակ գրեթե ոչ մի դրական արձագանք չստանալ դասընկերներից։
Դրա համար «գաղտնի ընկեր» մեթոդը կամ հաճոյախոսությունների կազմակերպված շրջանը հատկապես օգտակար է. այն մեծացնում է հավանականությունը, որ ժամանակի ընթացքում յուրաքանչյուր երեխա կնկատվի։
Երեխայի համար կարևոր փորձ է լսել, որ դասընկերը նկատել է իր օգնությունը, բարությունը, ջանքը կամ որևէ փոքր արարք, որն ինքը գուցե նույնիսկ կարևոր չէր համարում։
Հարգանքը ձևավորվում է ամենօրյա փոքր գործողություններից
Փոխադարձ հարգանքի մասին կարելի է շատ խոսել։ Բայց երեխաներն այն իրականում սովորում են այն ժամանակ, երբ ամեն օր հնարավորություն ունեն կիրառելու։
Լսել մեկին՝ առանց ընդհատելու։
Սպասել սեփական հերթին։
Շնորհակալություն հայտնել։
Նկատել ուրիշի լավ արարքը։
Հաճոյախոսություն ընդունել։
Արտահայտել անհամաձայնություն՝ առանց վիրավորելու։
Փորձել հասկանալ այն երեխային, որի վարքը մեզ դուր չի գալիս։
Այս փոքր հմտություններից աստիճանաբար ձևավորվում է դասարանի մշակույթը։
Եվ երբ երեխաները սովորում են ոչ միայն նկատել միմյանց սխալները, այլև տեսնել լավը, գնահատել այն և արտահայտել իրենց գնահատանքը, դասարանը դառնում է մի միջավայր, որտեղ երեխան ավելի հեշտ է զգում, որ իրեն տեսնում են, լսում և ընդունում։
