Մարդը մշտապես փորձում է հասկանալ աշխարհը։ Մենք ուսումնասիրում ենք բնությունը, տիեզերքը, մարդու մարմինը, հասարակությունը։ Ամեն նոր բացահայտում մեծացնում է մեր գիտելիքը, բայց միաժամանակ ցույց է տալիս, թե որքան բան դեռ չենք հասկանում։
Որքան խորանում ենք որևէ ոլորտում, այնքան ավելի պարզ է դառնում, որ մարդկային ճանաչողությունն անսահման չէ։ Մենք կարող ենք ուսումնասիրել երևույթները, դրանց միջև կապերը, բացահայտել օրենքներ և օրինաչափություններ, բայց դա դեռ չի նշանակում, որ կարող ենք ամբողջությամբ ըմբռնել գոյության ամենախոր իրականությունը։
Այստեղից ծնվում է հին, բայց շարունակ արդիական հարցը. կարո՞ղ է մարդը ճանաչել այն, ինչ իրենից բարձր է։
Հոգևոր և փիլիսոփայական ավանդույթները դարեր շարունակ այս հարցին անդրադարձել են՝ խոսելով Աստծո, Արարչի կամ բարձրագույն իրականության մասին։ Բայց հենց այստեղ առաջանում է մի տրամաբանական դժվարություն։ Եթե Աստված այն իրականությունն է, որից սկիզբ է առնում գոյությունը, ապա ինչպե՞ս կարող է այդ գոյության մի փոքր մասը՝ մարդը, ամբողջությամբ ընդգրկել իր Արարչի էությունը։
Մենք կարող ենք պարզ օրինակ գտնել հենց բնության մեջ։ Բույսը կարող է աճել, սնվել, արձագանքել լույսին, բայց չունի կենդանու զգայական հնարավորությունները։ Կենդանին կարող է տեսնել, լսել և զգալ, բայց չի կարող հասկանալ մարդու մտքի այնպիսի կարողություններ, ինչպիսիք են վերացական մտածողությունը, գիտական հետազոտությունը կամ բարոյական ընտրությունը։
Յուրաքանչյուր մակարդակ ունի իրեն բնորոշ կարողություններ և սահմաններ։ Եթե սա ընդունում ենք մեզ հայտնի աշխարհի տարբեր մակարդակների համար, բնական է նաև մտածել, որ մարդու միտքն էլ կարող է ունենալ սահմաններ, երբ փորձում է հասկանալ իրենից անհամեմատ բարձր իրականությունը։
Բայց ճանաչողության սահմանը դեռ չի նշանակում, որ ճանաչումն անհնար է։
Չճանաչել ամբողջությամբ չի նշանակում ոչինչ չիմանալ
Մենք առօրյա կյանքում հաճախ ճանաչում ենք ինչ-որ բան՝ առանց դրա էությունը ամբողջությամբ հասկանալու։
Մենք, օրինակ, չենք տեսնում մարդու միտքը։ Չենք կարող բացել նրա ներաշխարհը և անմիջապես դիտել նրա սերը, ազնվությունը կամ մտադրությունները։ Բայց մարդու խոսքերից, ընտրություններից և գործողություններից աստիճանաբար պատկերացում ենք կազմում նրա մասին։
Մենք ասում ենք՝ այս մարդը արդար է, որովհետև տեսնում ենք նրա արդար գործողությունները։ Ասում ենք՝ նա բարի է, որովհետև նրա վարքում նկատում ենք բարություն։ Մենք չենք տեսնում «բարությունը» որպես առանձին նյութական առարկա, բայց ճանաչում ենք այն իր դրսևորումների միջոցով։
Նման հարց է առաջանում նաև բարձրագույն իրականության մասին մտածելիս։
Հնարավոր է, որ մարդը չկարողանա սահմանել Աստծո էությունը, բայց կարողանա ճանաչել այն հատկանիշները, որոնք հոգևոր ավանդույթները կապում են Նրա հետ՝ սեր, արդարություն, իմաստություն, ողորմածություն, առատաձեռնություն։
Այս տարբերությունը կարևոր է։ «Ես չեմ կարող ամբողջությամբ հասկանալ» և «Ես ընդհանրապես ոչինչ չեմ կարող իմանալ» արտահայտությունները նույնը չեն։ Մեր գիտելիքի սահմանափակ լինելը կարող է ոչ թե փակել մեր ճանաչողության ճանապարհը, այլ դարձնել ավելի համեստ այդ ճանապարհին։
Այդ դեպքում մարդն այլևս չի ակնկալում, որ կարող է բարձրագույն իրականությունը տեղավորել իր պատրաստի սահմանումների մեջ։ Նա փորձում է ճանաչել այն, ինչ հասանելի է իրեն՝ հատկանիշների, գաղափարների և դրանց ազդեցության միջոցով։
Այս գաղափարը հասկանալու համար կարելի է պատկերացնել արևն ու հայելին։ Արևը գտնվում է երկնքում։ Եթե մաքուր հայելին ուղղենք դեպի այն, հայելու մեջ կտեսնենք արևի լույսն ու փայլը։ Մենք կարող ենք ասել՝ «արևը հայելու մեջ է», բայց պարզ է, որ իրական արևը չի իջել երկնքից և չի տեղավորվել փոքրիկ հայելու մեջ։ Հայելին արտացոլում է նրա լույսը։
Հոգևոր մտածողության մեջ նման պատկերով կարելի է հասկանալ այն մարդկանց դերը, որոնց մարդկությունը տարբեր ժամանակներում ճանաչել է որպես մեծ հոգևոր ուսուցիչներ և առաջնորդներ։ Նրանց միջոցով մարդիկ փորձել են ավելի հստակ հասկանալ այնպիսի հատկանիշներ, ինչպիսիք են սերը, արդարությունը, իմաստությունը, ներողամտությունը և անձնազոհությունը։
Մարդը կարող է չկարողանալ ուղղակիորեն ըմբռնել բարձրագույն իրականությունը, բայց կարող է ուսումնասիրել, թե այդ բարձրագույն արժեքներն ինչպես են արտահայտվել մարդկային կյանքում։
Այս իմաստով կարևոր է ոչ միայն այն, թե ինչ են ասել հոգևոր ուսուցիչները, այլ նաև այն, թե ինչպիսի կյանք են առաջարկել մարդուն։ Եթե խոսվում է արդարության մասին, ի՞նչ է նշանակում արդար ապրել։ Եթե խոսվում է սիրո մասին, ո՞ւմ նկատմամբ է տարածվում այդ սերը։ Եթե խոսվում է մարդկային միասնության մասին, ինչպե՞ս պետք է այն արտահայտվի մեր վերաբերմունքում նրանց նկատմամբ, ովքեր տարբերվում են մեզանից։
Այս հարցերի միջոցով բարձրագույն իրականության մասին մտորումը վերացական փիլիսոփայությունից տեղափոխվում է մարդու առօրյա կյանք։
Ճանաչել նշանակում է նաև սովորել տարբերակել
Բայց այստեղ ևս մեկ դժվարություն կա։ Պատմության ընթացքում մարդիկ բազմաթիվ տարբեր պատկերացումներ են ունեցել Աստծո մասին։ Երբեմն նույն կրոնական լեզվով արդարացվել են և՛ սերը, և՛ թշնամանքը, և՛ խաղաղությունը, և՛ բռնությունը։
Հետևաբար միայն որևէ գաղափարի «կրոնական» անվանում տալը դեռ չի նշանակում, որ այն ճշմարիտ է։ Մարդու բանականությունը շարունակում է կարևոր դեր ունենալ։
Եթե որևէ համոզմունք ներկայացվում է որպես հոգևոր, բայց այն խրախուսում է ատելություն, անարդարություն կամ մարդու արժանապատվության նվաստացում, բնական է հարցնել՝ արդյո՞ք այն իսկապես արտահայտում է այն բարձրագույն հատկանիշները, որոնց մասին խոսում ենք։
Այս իմաստով ճանաչումը նաև տարբերակելու աշխատանք է։ Մենք պետք է սովորենք հարցնել՝ ինչպիսի՞ պտուղ է տալիս այս գաղափարը մարդու կյանքում։ Արդյո՞ք այն մարդուն դարձնում է ավելի արդար, ավելի ազնիվ, ավելի կարեկից։ Արդյո՞ք այն օգնում է մարդկանց մոտենալ միմյանց, թե՞ նոր պատեր է ստեղծում նրանց միջև։
Այսպիսի հարցերը թույլ են տալիս հոգևոր համոզմունքը չվերածել կույր ընդունման։
Կարելի է կարծել, որ Աստծուն կամ բարձրագույն իրականությանը ճանաչելու հարցը միայն փիլիսոփաների և աստվածաբանների համար է։ Բայց իրականում դրա հետևում թաքնված է շատ անձնական հարց՝ ինչպիսի՞ կյանքն ենք մենք համարում արժեքավոր։
Եթե մարդը համոզված է, որ կյանքի հիմքում միայն անձնական շահն է, նրա որոշումները կարող են կառուցվել այդ տրամաբանության շուրջ։ Եթե նա կարծում է, որ մարդու կյանքն ունի ավելի բարձր բարոյական նպատակ, փոխվում է նաև այն, թե ինչպես է վերաբերվում աշխատանքին, ընտանիքին, ուրիշ մարդկանց և սեփական ընտրություններին։
Այդ պատճառով Աստծո մասին հարցը հաճախ անբաժան է կյանքի նպատակի հարցից։ Ինչպիսի՞ մարդ եմ ուզում դառնալ։ Ի՞նչ հատկանիշներ եմ ցանկանում զարգացնել իմ մեջ։ Ի՞նչ է ինձ համար արդարությունը։ Ինչպե՞ս եմ օգտագործում իմ կարողությունները։ Ինչպիսի՞ հետք եմ ցանկանում թողնել ուրիշների կյանքում։
Հնարավոր է մարդիկ տարբեր պատասխաններ տան Աստծո գոյության կամ բնույթի վերաբերյալ։ Ոմանց համար դա հաստատուն հավատ է, մյուսների համար՝ որոնում, իսկ ոմանց համար՝ բաց հարց։
Սակայն նույնիսկ այդ տարբերությունների պայմաններում կարելի է միասին ուսումնասիրել մի ավելի լայն հարց՝ եթե գոյություն ունեն այնպիսի բարձր արժեքներ, ինչպիսիք են սերը, արդարությունը, իմաստությունը և կարեկցանքը, ի՞նչ տեղ են դրանք զբաղեցնում մեր կյանքում։
Գուցե բարձրագույն իրականության ճանաչումը հենց այստեղից էլ սկսվում է՝ ոչ թե այն հավակնությունից, որ մարդն արդեն ամեն ինչ հասկացել է, այլ պատրաստակամությունից՝ ճանաչելու սեփական սահմանները, որոնելու և իր կյանքում ավելի լիարժեք արտահայտելու այն բարձր հատկանիշները, որոնք կարողանում է ճանաչել։
