Հաճախ ծնողները զարմանում են․
«Նույն կերպ ենք մեծացրել։ Նույն ընտանիքն է, նույն տունը, նույն ծնողները։ Ինչո՞ւ են երեխաներն այսքան տարբեր»։
Բանն այն է, որ նույնիսկ նույն ընտանիքը յուրաքանչյուր երեխայի համար նույն ընտանիքը չէ։ Երեխաները տարբեր տարիքում են հանդիպում ծնողների տարբեր փուլերին, տարբեր հարաբերություններ են կառուցում իրենց եղբայրների ու քույրերի հետ և, ամենակարևորը, տարբեր կերպ են մեկնաբանում տեղի ունեցողը։ Ծննդյան հերթականությունն այստեղ կարևոր գործոններից մեկն է, բայց ոչ միակը։
Տարիքային տարբերությունը փոխում է երեխաների դերերը
Երբ երեխաների միջև տարիքային տարբերությունը չորս տարի կամ ավելի է, նրանք սովորաբար ավելի քիչ են մրցում միմյանց հետ և ավելի քիչ են ազդում միմյանց դիրքի վրա։ Այդ պատճառով ընտանիքում կարող է լինել ոչ միայն մեկ «ավագ» կամ մեկ «կրտսեր»։
Երեխան, որը երկար ժամանակ եղել է ընտանիքի ամենափոքրը, կարող է ձևավորել կրտսերին բնորոշ պատկերացումներ, նույնիսկ եթե տարիներ անց ընտանիքում ևս մեկ երեխա ծնվի։ Նման դեպքերում կարելի է խոսել «հոգեբանորեն ավագ» կամ «հոգեբանորեն կրտսեր» երեխայի մասին։
Նոր երեխայի ծնունդը կարող է նաև փոխել արդեն ձևավորված դերերը
Երեկվա կրտսերը հանկարծ այլևս կրտսերը չէ։ Երեխան, որը սովոր էր իրեն կրտսեր զգալ, կարող է հայտնվել միջնեկի դիրքում։ Այս փոփոխությունները երեխաների համար միշտ չէ, որ հեշտ են։ Հատկապես կարևոր է այդ ժամանակ նրանց ցույց տալ, որ ընտանիքում իրենց կարևորությունը չի անհետացել նոր երեխայի հայտնվելով։
Սեռն էլ կարող է նշանակություն ունենալ
Եթե ընտանիքի առաջին երկու երեխաները տարբեր սեռի են, երկուսն էլ երբեմն կարող են իրենց որոշ առումով «ավագ» զգալ։ Օրինակ՝ տղան կարող է ստանձնել ավագ տղայի, իսկ իրենից փոքր քույրը՝ ավագ աղջկա դերը։ Մյուս կողմից՝ նույն սեռի և փոքր տարիքային տարբերությամբ երկու երեխաները երբեմն շատ տարբեր բնավորություններ են ձևավորում։
Ինչո՞ւ։ Որովհետև երեխան հաճախ փորձում է ընտանիքում գտնել այնպիսի տեղ, որն արդեն զբաղեցված չէ։ Եթե ավագ քույրը գերազանց է սովորում, կրտսերը կարող է որոշել, որ ինքը պետք է առանձնանա բոլորովին այլ ոլորտում։
Ամենակարևոր գործոններից մեկը ընտանեկան մթնոլորտն է
Ընտանիքում տիրող մթնոլորտը կարող է երեխաների միջև տարբերությունները կամ ուժեղացնել, կամ մեղմել։ Այն ընտանիքներում, որտեղ երեխաներին հաճախ համեմատում են, կարևորում են առաջինը լինելու գաղափարը և խրախուսում մրցակցությունը, երեխաներն ավելի մեծ անհրաժեշտություն են զգում միմյանցից տարբերվելու։ Մեկը դառնում է «խելացին», մյուսը՝ «գեղեցիկը», երրորդը՝ «բարդը», չորրորդը՝ «հաջողակը»։
Բայց երբ ընտանիքում ձևավորվում է համագործակցության մթնոլորտ, այդ մրցակցությունը կարող է զգալիորեն նվազել։ Երեխան այլևս կարիք չունի ապացուցելու․ «Որպեսզի ես կարևոր լինեմ, պետք է քեզանից լավը լինեմ»։ Նա կարող է սովորել մեկ այլ բան․ «Մենք կարող ենք երկուսս էլ լավը լինել։ Քո հաջողությունը չի նվազեցնում իմ արժեքը»։
Սա հատկապես կարևոր է հիշել ծննդյան հերթականության մասին խոսելիս։ Այն կարող է օգնել հասկանալ որոշ օրինաչափություններ, բայց երեխայի ճակատագիրը չի որոշում։ Շատ ավելի մեծ նշանակություն ունի այն միջավայրը, որը ստեղծում ենք ընտանիքում։ Երբ երեխաները վստահ են, որ իրենց սիրում են ոչ թե ձեռքբերումների կամ մյուսներից լավը լինելու համար, մրցակցելու անհրաժեշտությունն աստիճանաբար նվազում է։
Եվ գուցե ծնողների կարևորագույն խնդիրներից մեկը հենց սա է՝ ստեղծել ընտանիք, որտեղ յուրաքանչյուր երեխա կարող է մտածել․ «Ես կարիք չունեմ նմանվելու կամ գերազանցելու եղբորս կամ քրոջս, որպեսզի կարևոր լինեմ այս ընտանիքում»։
