Երբ երեխան դժվար վարք է ցուցաբերում, մեծահասակի ուշադրությունը բնականաբար կենտրոնանում է խնդրի վրա։ Նա չի լսում։ Չի կենտրոնանում։ Շատ է խոսում։ Արագ է բարկանում։ Չի ցանկանում կիսվել։ Չի կատարում հանձնարարությունը։
Դաստիարակության մեծ մասը կարող է աստիճանաբար վերածվել այդ խնդիրները շտկելու փորձի։ Բայց հնարավոր է երեխային նայել մեկ այլ տեսանկյունից։ Պատկերացնել նրան որպես հանք, որի խորքում բազմաթիվ արժեքավոր գանձեր կան։
Այդ դեպքում կրթության և դաստիարակության հարցը փոխվում է։ Մենք այլևս միայն չենք հարցնում՝ ինչպե՞ս դադարեցնել այս վարքը։ Հարցնում ենք՝ ի՞նչ կարողություն է անհրաժեշտ զարգացնել երեխայի մեջ։
Երբ խոսում ենք երեխայի ներուժի մասին, հաճախ առաջինը մտածում ենք տաղանդների մասին՝ երաժշտական ընդունակություն, մաթեմատիկական մտածողություն, լեզուներ, սպորտ կամ արվեստ։ Բայց երեխայի ներուժը շատ ավելի լայն է։ Ուշադրություն, համբերություն, արդարության զգացում, ճշմարտախոսություն, ուրիշներին հասկանալու կարողություն, ստեղծագործականություն, հետևողականություն՝ սրանք նույնպես զարգացող կարողություններ են։
Եվ երբեմն հենց այս հատկանիշներն են որոշում, թե ապագայում մարդը ինչպես է օգտագործելու իր մյուս տաղանդները։
Պատկերացնենք երեխայի, որը դժվարությամբ է կիսվում իր ունեցածով։ Մեծահասակը կարող է պարզապես պահանջել. «Կիսվի՛ր»։ Երեխան կարող է կատարել պահանջը, բայց դա դեռ չի նշանակում, որ իր մեջ զարգացել է առատաձեռնությունը։
Մյուս մոտեցումն է մտածել՝ ինչպիսի՞ փորձ կարող է օգնել երեխային հասկանալ ուրիշի կարիքը և զգալ կիսվելու ուրախությունը։ Նույնը վերաբերում է պատասխանատվությանը։
Եթե երեխան չի հավաքում իր իրերը, նպատակը միայն մաքուր սենյակ ունենալը չէ։ Ավելի խոր նպատակը կարող է լինել պատասխանատվության և կարգապահության զարգացումը։ Այս տարբերակումը փոխում է մեծահասակի մոտեցումը։ Նա սկսում է վարքի հետևում տեսնել ավելի երկար զարգացման գործընթաց։
Երեխան աստիճանաբար իր մասին պատկերացում է կազմում նաև այն բանից, թե ինչպես են իրեն տեսնում մեծահասակները։ Եթե նա անընդհատ լսում է, որ ծույլ է, անկարգ է կամ անհամբեր, այդ նկարագրությունները կարող են դառնալ իր ինքնության մաս։ Իսկ եթե մեծահասակը կարողանում է նկատել նույնիսկ փոքր առաջընթացը և ցույց տալ երեխային, թե ինչ հատկություն է զարգանում նրա մեջ, երեխայի ինքնընկալումը փոխվում է։
Սա չի նշանակում անտեսել սխալները կամ հրաժարվել սահմաններից։ Երեխան կարիք ունի հստակ սահմանների։ Բայց սահմանների նպատակը միայն վերահսկողությունը չէ։ Դրանք պետք է օգնեն նրան աստիճանաբար զարգացնել այն կարողությունները, որոնց շնորհիվ հետագայում ինքը կկարողանա ղեկավարել սեփական վարքը։
Կրթության նպատակը՝ բացահայտել, ոչ թե պարզապես ձևափոխել
Եթե երեխային տեսնում ենք որպես դատարկ անոթ, կրթության խնդիրը դառնում է նրա մեջ հնարավորինս շատ բան լցնելը։ Եթե նրան տեսնում ենք որպես հնարավորություններով լի մարդ, ուսուցչի և ծնողի դերը փոխվում է։ Նրանք դառնում են մարդիկ, որոնք օգնում են բացահայտել արդեն գոյություն ունեցող ներուժը։
Յուրաքանչյուր երեխայի մեջ կարող են լինել այնպիսի կարողություններ, որոնք առաջին հայացքից դեռ չեն երևում։ Հենց կրթությունն է ստեղծում պայմաններ, որոնց մեջ այդ «գանձերը» կարող են աստիճանաբար ի հայտ գալ։ Այս մոտեցման ամենակարևոր փոփոխությունն այն է, որ մենք երեխային չենք սահմանում նրա ներկա վարքով։
Մենք տեսնում ենք նաև այն մարդուն, որը նա դեռ կարող է դառնալ։
