Ինչպե՞ս է ստացվում, որ նույն ընտանիքում, նույն ծնողների հետ և նույն տանը մեծացած երեխաները կարող են այդքան տարբեր լինել։
Պատճառներից մեկը կարող է լինել այն, թե երեխան ընտանիքում ինչ դիրք է զբաղեցնում և ինչպես է ինքն ընկալում այդ դիրքը։
Երեխաները մշտապես հետևում են իրենց շրջապատին, համեմատում իրենց եղբայրների ու քույրերի հետ և այդ համեմատությունների հիման վրա պատկերացումներ ձևավորում սեփական անձի մասին։
Եթե երեխան տեսնում է, որ իր եղբայրը կամ քույրը որևէ ոլորտում արդեն հաջողակ է, նա կարող է անգիտակցաբար եզրակացնել, որ ընտանիքում սեփական տեղը գտնելու համար պետք է այլ ճանապարհ ընտրի։
Նա կարող է՝
■ հաջողության հասնել մեկ այլ ոլորտում,
■ փորձել գերազանցել մյուսին,
■ ըմբոստանալ և հակադրվել,
■ կամ պարզապես հանձնվել՝ որոշելով, որ երբեք չի կարող այնքան լավը լինել, որքան մյուսը։
Օրինակ՝ եթե ընտանիքում երեխաներից մեկն արդեն «օրինակելի երեխայի» դերն է զբաղեցնում, մյուսը կարող է դառնալ ըմբոստը։ Եթե մեկը հայտնի է որպես ընտանիքի «խելացին», մյուսը կարող է ընտրել մարզիկի, կատակասերի կամ ամենաշփվող երեխայի դերը։
Առաջին հայացքից կարող է թվալ՝ ինչո՞ւ երկու երեխաներն էլ չեն կարող պարզապես նույն ոլորտում հաջողակ լինել։ Իհարկե, կարող են։ Հատկապես այն ընտանիքներում, որտեղ համագործակցությունը խրախուսվում է, իսկ երեխաներին չեն համեմատում միմյանց հետ։ Բայց շատ երեխաների համար կարևոր է զգալ, որ իրենք ինչ-որ բանով առանձնանում են։ Դրա հետ է կապված նրանց սեփական կարևորության և ընտանիքում իրենց տեղն ունենալու զգացումը։
Կարևոր է ոչ միայն իրականությունը, այլ այն, թե ինչպես է երեխան այն ընկալում
Երկու երեխա կարող են ապրել նույն ընտանիքում, բայց բոլորովին տարբեր կերպ ընկալել այն։ Օրինակ՝ ծնողները կարող են վստահ լինել, որ իրենց բոլոր երեխաներին հավասարապես են սիրում։ Բայց երեխաներից մեկը կարող է համոզված լինել, որ իրենից ավելի շատ բան են պահանջում, մյուսը՝ որ իրեն քիչ են նկատում, իսկ երրորդը՝ որ ընտանիքում բոլորը պատրաստ են իր փոխարեն լուծել խնդիրները։
Այս պատկերացումները պարտադիր չէ, որ ճշգրտորեն արտացոլեն իրականությունը։ Սակայն երեխայի վարքի համար հաճախ ավելի կարևոր է ոչ թե այն, ինչ իրականում տեղի է ունենում, այլ այն, թե ինչպես է երեխան մեկնաբանում տեղի ունեցածը։
Հենց այդ պատճառով ծննդյան հերթականությամբ նույն դիրքն ունեցող մարդիկ երբեմն ունենում են որոշ նմանություններ։ Ավագը, միջնեկը, կրտսերը կամ միակ երեխան կարող են ձևավորել տարբեր պատկերացումներ այն մասին, թե ինչ պետք է անեն, որպեսզի զգան իրենց կարևորությունն ու ընտանիքում իրենց տեղը։
Բայց այստեղ կա շատ կարևոր սահման։ Ծննդյան հերթականությունը երեխայի բնավորության պատրաստի նկարագրություն չէ։ Այն չի նշանակում, որ բոլոր ավագները նույնն են, բոլոր կրտսերները՝ երես առած, իսկ բոլոր միջնեկները՝ անտեսված։
Երեխայի զարգացման վրա ազդում են բազմաթիվ այլ գործոններ՝ տարիքային տարբերությունը, սեռը, խառնվածքը, ծնողների վերաբերմունքը, ընտանեկան մթնոլորտը և ամենակարևորը՝ հենց երեխայի կողմից այդ ամենի ընկալումը։ Ուստի ծննդյան հերթականության մասին գիտելիքը պետք է օգտագործել ոչ թե երեխային պիտակավորելու, այլ նրան ավելի լավ հասկանալու համար։
Երբ ծնողը երեխայի վարքի հետևում կարողանում է տեսնել ոչ միայն «կամակորություն», «ծուլություն» կամ «անհնազանդություն», այլ նաև հարցը՝ «Ի՞նչ է նա փորձում այս կերպ ասել իր և ընտանիքում իր տեղի մասին», երեխայի հետ հարաբերություններում շատ բան կարող է փոխվել։
