Երբ երեխան անընդհատ խանգարում է, ղեկավարում մյուսներին, վիճում կամ հրաժարվում կատարել այն, ինչ իրենից ակնկալվում է, մենք սովորաբար կենտրոնանում ենք մի բանի վրա՝ ինչպես դադարեցնել այդ վարքը։ Բայց երբեմն շատ ավելի արդյունավետ է մեկ այլ հարց տալ. «Ի՞նչ կարողություն է երեխան սխալ ձևով օգտագործում, և ինչպե՞ս կարող եմ օգնել նրան այդ նույն կարողությունն օգտագործել օգտակար ձևով»։
Երեխայի խնդրահարույց վարքի հետևում երբեմն թաքնված է մի հատկանիշ, որը ճիշտ ուղղությամբ զարգացնելու դեպքում կարող է դառնալ նրա ուժեղ կողմը։ Օրինակ՝ երեխան, որը մշտապես փորձում է ղեկավարել մյուսներին, կարող է ունենալ առաջնորդական ունակություններ։ Նա, ով դժվարությամբ է համաձայնում ուրիշների կարծիքին, կարող է լինել ինքնուրույն մտածող։ Իսկ չափազանց ակտիվ երեխան կարող է ունենալ մեծ էներգիա և նախաձեռնողականություն։
Նպատակը այդ հատկանիշները ճնշելը չէ։ Շատ ավելի օգտակար է երեխային սովորեցնել՝ որտեղ և ինչպես օգտագործել դրանք։
«Խանգարող» երեխային կարելի է պատասխանատվություն վստահել
Այս մոտեցումը հատկապես արդյունավետ է այն երեխաների դեպքում, որոնք սիրում են ազդեցություն ունենալ շրջապատի վրա։ Եթե նման երեխային մշտապես ասում ենք. «մի՛ խառնվիր, մի՛ ղեկավարիր մյուսներին, քեզ ոչ ոք չի խնդրել», նա անընդհատ լսում է, որ իր ակտիվությունն անցանկալի է։
Բայց կարելի է նույն էներգիան օգտագործելու հնարավորություն տալ նրան։ Դրական կարգապահության ծրագրերից մեկում ուսուցիչները ընտրում էին այն աշակերտներին, որոնք ունեին առաջնորդական հատկանիշներ, բայց դրանք հաճախ օգտագործում էին դասարանում կարգը խախտելու համար։ Այդ երեխաներին սովորեցնում էին հասակակիցներին օգնելու և աջակցելու հմտություններ։
Այսպիսով այն երեխան, որը նախկինում իր ազդեցությունն օգտագործում էր խնդիրներ ստեղծելու համար, հնարավորություն էր ստանում նույն ազդեցությունն օգտագործել ուրիշներին օգնելու համար։ Երեխան սկսում էր հասկանալ. «ես կարող եմ ազդեցություն ունենալ մարդկանց վրա՝ առանց նրանց խանգարելու կամ վնասելու»։
Փոխեք երեխայի դերը
Մի դաստիարակ այս սկզբունքը շատ պարզ ձևով էր կիրառում իր խմբում։
Դեբբին նկարչության և կավագործության պարապմունքներից հետո չէր ցանկանում հավաքել իր աշխատատեղը։ Կարելի էր ամեն անգամ հիշեցնել, պահանջել կամ պատժել նրան, բայց դաստիարակը այլ լուծում ընտրեց։ Նա Դեբբիին նշանակեց պատասխանատու՝ մյուս երեխաներին սովորեցնելու, թե ինչպես պետք է պարապմունքից հետո կարգի բերել աշխատանքային սեղանը։
Այսպիսով Դեբբին այն երեխայից, որին մշտապես պետք էր ստիպել հավաքել, դարձավ մեկը, ում վստահված էր պատասխանատվություն։
Նմանատիպ իրավիճակ էր Շոնի դեպքում։ Նա սիրում էր քանդել այն ամենը, ինչ մյուս երեխաները կառուցում էին խորանարդիկներով։ Դաստիարակը նրան նշանակեց խորանարդիկներով խաղի պատասխանատու։ Շոնը պետք է օգներ երեխաներին միասին խաղալ, չխանգարել միմյանց և վերջում խաղալիքները վերադարձնել իրենց տեղը։
Մեծահասակը չփորձեց պարզապես ճնշել երեխայի ակտիվությունը։ Նա փոխեց դրա ուղղությունը։
Պատասխանատվությունը չպետք է դառնա քողարկված պատիժ
Այստեղ կա մի կարևոր տարբերություն։ Եթե երեխային ասում ենք. «քանի որ դու միշտ ամեն ինչ քանդում ես, հիմա պարտավոր ես ամբողջ օրը հետևել խաղալիքներին», դա կարող է ընկալվել որպես հերթական պատիժ։ Իսկ եթե ասում ենք. «ես նկատել եմ, որ քեզ շատ է հետաքրքրում այս խաղը։ Կարծում եմ՝ կարող ես օգնել, որ այստեղ բոլորը կարողանան լավ խաղալ», երեխային այլ ուղերձ ենք փոխանցում։
Մենք ցույց ենք տալիս, որ նրա մեջ տեսնում ենք ոչ միայն խնդիրը, այլև կարողությունը։ Նոր պատասխանատվությունը պետք է երեխային հնարավորություն տա օգտակար լինել, ոչ թե ստիպի նրան «վճարել» իր վատ վարքի համար։
Երեխան պետք է իրեն անհրաժեշտ զգա
Երեխաների համար կարևոր է ոչ միայն զգալ, որ իրենց սիրում են, այլև հասկանալ, որ իրենք կարող են ինչ-որ ներդրում ունենալ ընտանիքում կամ խմբում։ Փոքր երեխան կարող է օգնել սեղան գցել։ Մեկ ուրիշը կարող է պատասխանատու լինել ընտանի կենդանուն կերակրելու համար։ Դպրոցում ակտիվ երեխան կարող է օգնել նյութեր բաժանել, կազմակերպել որևէ աշխատանք կամ աջակցել դասընկերոջը։
Այսպիսի պարտականությունների նպատակը երեխային պարզապես զբաղեցնելը չէ։ Դրանք նրան հնարավորություն են տալիս զգալ, որ իրեն վստահում են, նա ինչ-որ բան կարող է անել և իր մասնակցությունը կարևոր է։
Երբ երեխան այդ զգացողությունները ստանում է կառուցողական ճանապարհով, նրա համար նվազում է դրանք վատ վարքի միջոցով ստանալու անհրաժեշտությունը։
Փնտրեք ոչ միայն այն, ինչ պետք է շտկել
Երբ որևէ վարք կրկնվում է, բնական է մտածել. «ինչպե՞ս անեմ, որ նա այլևս սա չանի»։ Բայց երբեմն ավելի արդյունավետ է հարցնել. «ի՞նչ կարողություն է նա հիմա սխալ ձևով օգտագործում» և հետո՝ «որտե՞ղ կարող է այդ նույն կարողությունը օգտակար լինել»։
Համառությունը կարող է ժամանակի ընթացքում դառնալ նպատակասլացություն։ Ուրիշներին ղեկավարելու ցանկությունը՝ առաջնորդություն։ Բարձր ակտիվությունը՝ նախաձեռնողականություն։ Ինքնուրույն որոշելու ձգտումը՝ անկախ մտածողություն։
Երեխայի ուժեղ հատկանիշը միշտ չէ, որ սկզբից ներկայանում է մեզ հարմար ձևով։ Մեծահասակի խնդիրը երբեմն ոչ թե այդ հատկանիշը վերացնելն է, այլ երեխային օգնելը՝ սովորել այն ճիշտ օգտագործել։
