Երեխաներին սխալների համար քննադատելով և նախատելով՝ ծնողներն ու ուսուցիչները սովորաբար առաջնորդվում են բարի մտադրություններով։ Նրանք ցանկանում են երեխաներին դրդել ավելի լավ վարք դրսևորել՝ «հանուն իրենց իսկ բարօրության»։ Սակայն հաճախ չեն մտածում, թե սխալների նկատմամբ նման վերաբերմունքն ինչ հետևանքներ կարող է ունենալ։
Շատ մեծահասակներ վախենում են, որ եթե երեխային չքննադատեն, չամաչեցնեն կամ չպատժեն, դաստիարակությունը կվերածվի ամենաթողության։ Բայց կա նաև մեկ այլ ճանապարհ՝ երեխային սովորեցնել պատասխանատվություն ստանձնել՝ առանց վնասելու նրա ինքնագնահատականը։
Դրա համար նախ մենք ինքներս պետք է սովորենք սխալներին վերաբերվել որպես արժեքավոր փորձի։
Պատկերացրեք, որ երեխային ասում եք ոչ թե՝ «Նորից սխալվեցիր», այլ՝ «Դու սխալ ես թույլ տվել։ Ի՞նչ կարող ենք մենք սովորել դրանից»։
Ուշադրություն դարձրեք՝ «մենք», ոչ թե «դու»։
Երեխաների սխալները հաճախ անմիջականորեն կապված են նաև մեծահասակների հետ։ Երբեմն մենք ժամանակ չենք գտել ինչ-որ բան սովորեցնելու, բավականաչափ աջակցություն չենք տվել կամ, երեխային ոգևորելու փոխարեն, ինքներս ենք հրահրել նրա դիմադրությունը։
Երեխայի համար շատ ավելի կարևոր դաս կլինի տեսնել, որ մեծահասակն ինքն էլ կարող է սխալվել, ընդունել դա և փորձել շտկել իրավիճակը։ Այդպես երեխան սովորում է մի կարևոր ճշմարտություն․ սխալները հնարավորություն են՝ կյանքի համար արժեքավոր դաս քաղելու։
Սխալվելու վախը հաղթահարելու երեք «Պ»-երը
Անկատարությունից վախը հաղթահարելուն կարող են օգնել երեք պարզ քայլեր։
1. Պետք է ընդունել սխալը
«Օ՜, ես սխալ թույլ տվեցի»։
2. Պետք է հաշտվել դրա հետ
«Ես մեղավոր եմ»։
3. Պետք է որոշում ընդունել
«Արի միասին մտածենք հնարավոր լուծման մասին»։
Սեփական սխալի համար պատասխանատվություն ստանձնելը շատ ավելի հեշտ է, երբ սխալը չենք ընկալում որպես ամոթալի կամ աններելի բան։ Եթե սխալվելը մեզ համար նշանակում է «վատը լինել», բնականաբար սկսում ենք պաշտպանվել, արդարանալ, մեղադրել ուրիշներին կամ քննադատել ինքներս մեզ։ Բայց երբ սխալը դիտարկում ենք որպես սովորելու հնարավորություն, մեր ներքին հարցն էլ է փոխվում․ «Հետաքրքիր է՝ ի՞նչ կարող եմ սովորել դրանից հաջորդ անգամվա համար»։ Ինքներս մեզ ներելու կարողությունը այս ճանապարհի կարևոր մասն է։ Նույնը վերաբերում է նաև երեխայի հետ հարաբերություններին։ Երեխաները կարող են զայրանալ և վիրավորվել մեր անհարգալից վարքից, բայց հաճախ զարմանալիորեն արագ են ներում, երբ մեծահասակը անկեղծորեն ընդունում է իր սխալն ու ասում․
— Ների՛ր ինձ։
Երբ ծնողն ինքն է սխալվում
Մի անգամ ես իմ ութամյա դստերը՝ Մերիին, ասացի․
— Մերի՛, դու պարզապես երես առած աղջիկ ես։
Մերին արդեն գիտեր սխալվելու վախը հաղթահարելու երեք «Պ»-երի մասին և անմիջապես պատասխանեց․
— Սրանից հետո չասես, թե ամաչում ես և ներողություն ես խնդրում։
Ես դեռ զայրացած էի և առանց մտածելու պատասխանեցի․
— Մի՛ անհանգստացիր, չեմ խնդրի։
Մերին մտավ իր սենյակ և դուռը շրխկացրեց։ Մի փոքր անց, երբ հանգստացա, հասկացա, թե ինչ էի արել և գնացի ներողություն խնդրելու։ Մերին դեռ զայրացած էր։ Մոտ հինգ րոպե անց Մերին ինքն եկավ ինձ մոտ, ամաչկոտ գրկեց և ասաց․
— Ների՛ր ինձ, մայրի՛կ։
Ես պատասխանեցի․
— Սիրելի՛ս, դու էլ ինձ ներիր։ Ես քեզ երես առած աղջիկ անվանեցի, բայց իրականում հենց ես էի ինձ այդպես պահում։ Ես բարկացել էի, որովհետև դու կորցրել էիր վարքիդ նկատմամբ վերահսկողությունը, բայց ես նույնպես կորցրի ինքնատիրապետումս։
Մերին ասաց․
— Ոչինչ, ես իսկապես ինձ երես առած աղջկա պես էի պահում։
Ես պատասխանեցի․
— Իսկ ես հասկանում եմ, թե իմ վարքով ինչպես նպաստեցի, որ դու այդպես վարվես։
Մերին ասաց․
— Իսկ ես հասկանում եմ, թե ինչ եմ արել։
Այս պատմության ամենակարևոր մասը ոչ թե այն է, որ մայրն ի սկզբանե ճիշտ վարվեց։ Հակառակը՝ նա սխալվեց։ Բայց երեխան տեսավ, թե ինչպես է մեծահասակը պատասխանատվություն ստանձնում իր վարքի համար։ Երբ մեծահասակները պատասխանատվություն են ստանձնում կոնֆլիկտում իրենց ունեցած դերի համար, երեխաները հաճախ ընդօրինակում են այդ վարքը և նույնպես սովորում են պատասխանատվություն ստանձնել։
Երեխաները պատասխանատվություն են սովորում, երբ իրենց առջև պատասխանատու վարքի օրինակ են տեսնում։ Մենք չենք կարող երեխաներից պահանջել հանգիստ ընդունել իրենց սխալները, եթե նրանք տեսնում են, որ ինքներս ամեն կերպ փորձում ենք թաքցնել, արդարացնել կամ ուրիշի վրա բարդել մերը։ Երեխային պետք չէ կատարյալ ծնող։ Նրան պետք է մեծահասակ, որը կարող է ասել․
«Ես սխալվեցի։ Ների՛ր ինձ։ Արի մտածենք՝ ինչ կարող ենք սովորել դրանից և ինչպես շտկել իրավիճակը»։
