«Հավաքի՛ր խաղալիքներդ»։ «Կեղտոտ հագուստդ զամբյուղի մեջ դիր»։ «Դասերդ արե՞լ ես»։ Շատ ընտանիքներում այս պահանջները կրկնվում են օրեցօր։ Ծնողը հիշեցնում է, երեխան չի անում, ծնողը բարկանում է, իսկ վերջում հաճախ ինքն է կատարում գործը։ Այս ընթացքը հոգնեցնում է բոլորին։ Եթե նույն բանը բազմաթիվ անգամ ասելը չի օգնել, արժե վերանայել նաև մեր մասնակցությունը։ Երբեմն երեխայի վարքում փոփոխություն տեսնելու համար պետք է փոխել մեր սեփական գործողությունները։
Ի՞նչ եմ անելու ես
Դրական կարգապահության այս սկզբունքը առաջարկում է որոշել, թե ինչ ենք անելու մենք, այլ ոչ թե ինչ ենք ցանկանում ստիպել երեխային անել։ «Դու պետք է կեղտոտ հագուստդ զամբյուղի մեջ դնես» պահանջը կարելի է փոխարինել սեփական գործողության մասին հստակ տեղեկությամբ․ «Լվացքի օրը ես լվանալու եմ զամբյուղի մեջ դրված հագուստը»։ Այսպես ծնողը սահմանում է իր անելիքը, իսկ երեխային հնարավորություն է տալիս պատասխանատվություն ստանձնելու իր բաժնի համար։ Պայմանավորվածությունը պարզ է, և երկուսն էլ կարող են հասկանալ՝ ինչ սպասել։
Տասնմեկամյա Ջուլիան կեղտոտ հագուստը չէր դնում լվացքի զամբյուղի մեջ։ Մայրը շարունակ հիշեցնում էր, բայց աղջիկը գրեթե չէր արձագանքում։ Իսկ երբ ցանկանում էր որևէ հագուստ հագնել և պարզվում էր, որ այն կեղտոտ է, դժգոհում էր։ Մայրը սովորաբար արագ լվանում էր անհրաժեշտ հագուստը, որպեսզի խնդիրը լուծվեր։ Ջուլիան լսում էր, որ պետք է պատասխանատու լինի, սակայն իր մոռացության հետևանքով առաջացած գործը շարունակում էր կատարել մայրը։
Մի օր մայրը որոշեց փոխել իր վարքը։ Նա հանգիստ ասաց, որ վստահ է՝ աղջիկն արդեն կարող է հոգալ, որ իր կեղտոտ հագուստը զամբյուղի մեջ լինի։ Ապա տեղեկացրեց․ «Այսուհետ լվացքի օրը ես լվանալու եմ միայն այն հագուստը, որը զամբյուղի մեջ կլինի»։ Սա իր գործողության մասին նախապես ասված հստակ պայման էր։ Մայրը չէր սպառնում պատժել կամ ինչ-որ բան խլել․ նա բացատրում էր, թե այսուհետ ինչպես է կազմակերպելու լվացքը։
Մի քանի օր անց Ջուլիան ցանկացավ հագնել մի տաբատ, որը չէր դրել զամբյուղի մեջ։ Այն կեղտոտ էր, և աղջիկը խնդրեց արագ լվանալ։ Մայրը լսեց նրա դժգոհությունը և ասաց․ «Կարծում եմ՝ վրդովված ես, որ տաբատը կեղտոտ է»։ Երբ Ջուլիան կրկնեց խնդրանքը, մայրը պատասխանեց․ «Ես դա չեմ անելու։ Վստահ եմ՝ դու կարող ես ուրիշ լուծում գտնել»։ Նա չշարունակեց անվերջ վեճը, իսկ աղջիկն այդ օրը այլ հագուստ ընտրեց։
Մայրը տաբատը չէր խլել և նոր պատիժ չէր սահմանել։ Նա պահպանել էր նախապես բացատրված պայմանը և դադարել լուծել այն խնդիրը, որը դուստրը կարող էր կանխել։ Այստեղ կարևոր է հենց ծնողի վարքի փոփոխությունը․ նախկինում ասված պահանջին հետևում էր երեխայի փոխարեն գործն անելը, իսկ այժմ խոսքն ու գործողությունը համապատասխանում էին իրար։
Եթե երկար ժամանակ հիշեցրել ենք, հավաքել և լուծել երեխայի առօրյա խնդիրները, դա նրա համար դարձել է ընտանիքի սովորական ընթացքի մի մասը։ Փոփոխությունը պետք է նախապես բացատրել, որպեսզի նա հասկանա նոր պայմանավորվածությունը։ Դա կարող է սկսվել պարզ խոսակցությունից․ «Ես նկատել եմ, որ ամեն անգամ վիճում ենք այս գործի պատճառով։ Եկ պայմանավորվենք՝ ես ինչ եմ անելու, իսկ դու՝ ինչ»։
Սեփական գործողության մասին պայմանը պետք է լինի այնպիսին, որ իսկապես կարողանանք պահպանել։ Օրինակ՝ ամեն երեկո երեխայի հետևից հավաքելու փոխարեն կարող ենք ասել․ «Ես պատրաստ եմ օգնել քեզ հավաքել մինչև այս ժամը, իսկ հետո զբաղվելու եմ իմ գործերով»։ Կարևոր է, որ նախապես պարզ լինեն և՛ մեր առաջարկած օգնությունը, և՛ դրա սահմանը։ Այդպես երեխան կարող է իր գործողությունները կազմակերպել հասկանալի պայմանների շրջանակում։
Ջուլիայի պատմության մեջ մայրը լսեց աղջկա դժգոհությունը և ընդունեց նրա զգացմունքը։ Միաժամանակ չփոխեց իր որոշումը։ «Հասկանում եմ՝ դու իսկապես ուզում էիր հենց այդ տաբատը հագնել» ասելը համատեղելի է լվացքի մասին պայմանը պահպանելու հետ։ Երեխայի զգացմունքներին ուշադրություն դարձնելը չի պահանջում ամեն անգամ վերադառնալ նախկին վարքին և նրա փոխարեն լուծել խնդիրը։
Երբ պայմանը արդեն բացատրված է, կարիք չկա այն տասն անգամ կրկնելու կամ խոսակցությունը երկար դասախոսության վերածելու։ Հանգիստ և հետևողական արձագանքը օգնում է հստակ պահել պայմանավորվածությունը։ Ծնողը կարող է լսել երեխային, արտահայտել իր ըմբռնումը և շարունակել այն գործողությունը, որի մասին նախապես հայտնել է։
Անվերջ հիշեցումների դեպքում երեխան կարող է սովորել սպասել, մինչև ծնողի ձայնը խստանա։ Առաջին խնդրանքին արձագանքելու փոխարեն նա հետևում է, թե երբ մեծահասակն իսկապես կբարկանա։ Իսկ եթե վերջում գործը միշտ կատարում է ծնողը, ձևավորվում է սպասում, որ խնդիրը մեկ ուրիշը կլուծի։ Այսպիսի ընթացքը դժվարացնում է պատասխանատվություն ստանձնելու իրական փորձը։
Երեխայի փոխարեն ավելի քիչ անելն այս դեպքում արտահայտում է վստահություն նրա կարողությունների հանդեպ․ «Ես գիտեմ, որ դու կարող ես սովորել հոգալ այս մասին»։ Մեր դերն է հստակեցնել սեփական մասնակցությունը, նախապես հայտնել պայմանը և հետևողականորեն պահպանել այն։ Պատասխանատվությունն իրական փորձ է դառնում, երբ երեխան հնարավորություն է ստանում կատարելու իրեն վստահված գործը, իսկ մեծահասակը հետևողականորեն պահպանում է պայմանավորվածության իր մասը։
